O stereotypach

Ponieważ stereotypy drażnią mnie ogólnie jako zjawisko i odnoszę się do nich nieufnie, będzie o nich jako zjawisku.

Zaglądam do Słownika Wyrazów Obcych pod „Stereotypy”. Nie z niewiedzy, lecz w poszukiwaniu pomysłu, który czasem podsuwają sformułowania.

Zatem definicja w ujęciu psychologiczno- socjologicznym: ,,Funkcjonujący w świadomości społecznej skrótowy, uproszczony i zabarwiony wartościująco obraz rzeczywistości odnoszący się do osób, rzeczy, instytucji, często oparty na niepełnej lub fałszywej wiedzy o świecie, ustalony jednak przez tradycję i nie ulegający zmianom”.

No i mam: ,,zabarwiony wartościująco i nie ulegający zmianom”.

Niebezpieczeństwo stereotypów tkwi w budowaniu ocen o pejoratywnym zabarwieniu. Ten Murzyn, ten Żyd, ta służba zdrowia. Skąd zatem w nas taka skłonność do posługiwania się stereotypami? Może działa tu odwieczna potrzeba człowieka do bycia lepszym, budowania swojego piękniejszego wizerunku? On taki, to takie ale ja to zupełnie ,, inna bajka ,,. Gdybym był tym/tamtym to byłoby inaczej, urządziłbym to lepiej.

Obserwując rzeczywistość wyciągam wniosek, że stereotypami posługują się najczęściej ludzie zakompleksieni, niedowartościowani o ,, karłowatej osobowości”. No bo nic nie działa tak odświeżająco na psychikę, jak dokopanie bliźniemu.

Przykłady stereotypów można mnożyć:

I. Żyd- tchórzliwy, wredny, pokrętny, brudny. Dziedzictwo nazizmu, który sprowadził mądrą, inteligentną, wartościową nację do poziomu robactwa zanieczyszczającego ziemię. Przykłady wybitnych- David Ben Gurion, Noach Flug, Emanuel Ringenblum.

II. Murzyn- głupi, tępy, przestępca, śmierdzący. Słowem- taka małpa. Tak pejoratywne określenia mają swoje źródło w okresie kolonializmu, panowania ,, wyższej ,, białej rasy, która sprowadziła bliźnich do poziomu przedmiotów wymiennych i zwierząt pociągowych. Przykłady wybitnych - Martin Luter King, Nelson Mandela, Ralph Ellison. Toni Morrison, Morgan Freeman, Louis Armstrong.

III. Krakus - centuś- K. Penderecki- współtwórca Europejskiego Centrum Muzyki, twórca parku dworskiego z arboreum zawierającym 1700 gatunków drzew i krzewów z całego świata, W. Szymborska- przekazała pieniądze z nagrody Nobla na wspieranie młodych talentów literackich, A. Wajda i K. Zachwatowicz- fundatorzy Centrum Sztuki Japońskiej, czy wielu cichych darczyńców pozostających w ukryciu, wspierających krakowskie fundacje dla najbardziej potrzebujących.

Trudno, doprawdy, do takich osobowości przyłożyć miarkę stereotypu. W tym wypadku wyjątki nie potwierdzają reguły.

Jeśli zatem stereotypy są zabarwione wartościująco i nie podlegają zmianom, nie posługujmy się nimi, lecz, jako ludzie na wyższym szczeblu rozwoju, własnym intelektem bowiem „tylko krowa nie zmienia poglądów”.

O rzesz ty …  zaklęłam jak rasowy kierowca. Zaklęłam tylko w myślach, bo jako kobiecie, ba, damie, nie wypada używać niecenzuralnych słów. Pewnie nawet znać ich nie powinna. Na szczęście znam, więc ulżyłam sobie w duchu i depresja z powodu tłumienia stresów mi nie grozi. I tak, uśmiechając się pięknie - myśli wcale nie pięknych nie miałam.  A było to tak:

Stałam na skrzyżowaniu ul. Skośnej i ul. Kobierzyńskiej. Z obu strony ktoś (!) postawił wysoki mur i dla ozdoby dodał kilka reklam, kompletnie zasłaniając widok na nadjeżdżające samochody. Podjechałam do skrzyżowania tak, aby cokolwiek widzieć. Dzień był piękny, wiosenny, miałam uchylone okno, w radiu ktoś zawodził smętnie o miłości. Spokojnie czekałam na swoją kolej włączenia się do ruchu. Ulica Skośna jest wąska, ale nikt nie miał kłopotu ze skręceniem w nią obok mojego samochodu. Nagle Kobierzyńską z ogromna szybkością nadjechała „wypasiona bryka” z młodym człowiekiem za kierownicą. Przyhamował gwałtownie i klasycznie ścinając zakręt usiłował skręcić. Niestety, nie zmieścił się. Wycofał, poprawił, zatamował ruch w obie strony. Znowu spróbował. Widać było, że  manewry i gabaryty samochody nie są jego mocną stroną. Wszyscy cierpliwie czekali. Ja też. Kiedy w końcu udało mu się wcelować w wąski przejazd obok mnie, zahamował, otworzył okno i bluznął w moją stronę: no k… gratuluję!  Baba za kierownicą! Blondynka k....!!!  Naucz się przepisów ty k.... i jak tego jak się zatrzymywać na skrzyżowaniach. Zamknął okno i odjechał.

O rzesz ty …. pomyślałam. Tak oto dostało mi się za niewinność, za głupotę tych od stawiania murów, za to że jestem babą, i za blondynki. Stereotyp?

Według danych Biura Ruchu Drogowego KGP w 2010 roku zarzuty popełnienia przestępstw drogowych usłyszało 150 399 podejrzanych. Wśród nich znalazło się tylko 6 328 kobiet, co stanowi zaledwie 4,2%.
Aż 95,8% całej liczby sprawców to mężczyźni. Brawura, niedostosowanie prędkości do warunków czy kierowanie pod wpływem alkoholu to główne przyczyny tragedii za którymi stoją, niezależnie od koloru włosów, nieodpowiedzialni panowie. Uważają się za bardziej sprawnych manualnie, ale niestety często przeceniają swoje możliwości. Kobiety są dużo ostrożniejsze. Ale czy to oznacza gorsze umiejętności?

Czemu stoisz głupia babo?! Jedź! - jakże często słyszą to kobiety siedzące za kierownicą.  Czy kobiety są aż tak kiepskimi kierowcami? Policyjne statystyki mówią coś zupełnie innego!  "Baba za kierownicą" to tylko mit

Głupia blondynka – od urodzenia byłam jasną blondynką, z wiekiem włosy mi ściemniały, a rozumu jakoś cudownie nie przybyło. Stopień rozumo-głupoty niezależnie od odcienia moich włosów pozostał ten sam. No i jak ten stereotyp się ma do Skandynawek? Toż one prawie wszystkie jasnowłose. Czy cała ich żeńska populacja miałaby być bezrozumna?

A co sobie wyobrażacie kiedy słyszycie słowo - Ukraina?  Jestem przekonana, że większość z was zobaczy niekończące się pola pszenicy, żyta, kukurydzy.

A teraz – Ukrainka. Pierwsze skojarzenie – kobieta, która podejmie każdą pracę za niewielkie pieniądze.

Ukrainiec? – komy z was Ukrainiec kojarzy się z miłym  i szlachetnym człowiekiem?

A przecież nie każdy Ukrainiec jest bandytą i nie każda pomoc domowa to Ukrainka.

Każdy Cygan to złodziej – i tu opowiem moją kolejną historię

Lata osiemdziesiąte. Nikt jeszcze nie planował zburzenia muru berlińskiego, w Polsce zakupy robiło się na kartki, a mój małoletni syn marzył o bananie pod choinkę.

Komuna, szarzyzna, brak perspektyw i wiara, że tam, na zachodzie Europy czeka na nas raj.

Jako, że byliśmy na „czarnej liście” dostaliśmy  paszporty w jedną stronę. Wraz z przyjaciółmi spakowaliśmy się do maluchów i wyjechaliśmy „na zawsze” w świat. Tak naprawdę nie do końca wiedzieliśmy gdzie jedziemy. Ale nic to, byliśmy młodzi, zdeterminowani, a odwaga i fantazja była  w nas okrutna.

Nasi przyjaciele mieli dwoje małych dzieci, które po przekroczeniu granicy niemieckiej dostały wysokiej gorączki. Podróż do zamówionego noclegu wydłuża się i nie mieliśmy szans dotrzeć tam przed nocą. W konserwatywnej Bawarii, Niemcy niechętnie udzielali nam informacji i odsyłali w nieskończoność do nieskończoność. W końcu ktoś litościwie skierował nas do miejsca, gdzie podobno mieszkali jacyś Polacy. Kilkanaście kilometrów za miasteczkiem stał wielki, samotny dom. Było ciemno, gdzieś około godziny 22. Zapukaliśmy do  drzwi. Otworzyła starsza kobieta i zaprosiła do środka. Nagle otoczył nas barwny, rozkrzyczany tłum Cyganów. Była noc, mieliśmy ze sobą chore dzieci, nikt nie wiedział gdzie jesteśmy, a przecież każdy Cygan to złodziej! Byliśmy przerażeni. Jakiś mężczyzna poprosił o kluczyki do naszych samochodów. Daliśmy bez protestu. Otaczało nas przecież ze 20 rosłych chłopów. Kobiety rzuciły się do kuchni, gdzieś w głębi domy trzaskały drzwi, gdzieś ktoś odpalił silnik samochodu. Ruch, zamieszanie. Zaprowadzili nas na piętro, gdzie dostaliśmy do dyspozycji dwa pokoje, łóżka z czyściutką pościelą, ręczniki, kosmetyki. Z boku czekały przyniesione przez kogoś nasze bagaże, na stoliku leżały kluczyki od samochodów. UF. To chyba jeszcze mamy te samochody.

Po chwili zaprosili nas do jadalni, gdzie stoły uginały się od jedzenia.

Po chwilę podjechał samochód. Okazało się, że przywieziono lekarza do chorych maluchów.

Siedzieliśmy, gadaliśmy, tańczyliśmy i śpiewaliśmy do samego rana. Przed wyjazdem dostaliśmy dokładne wytyczne, gdzie mamy jechać i z kim rozmawiać. Dali nam też listy polecające do cygańskich rodzin rozsianych po całym NRF.

Na koniec zaopatrzyli nas w rarytasy tamtych lat – banany, soki, mleka w kartonach, słodycze. Nie było mowy o zapłacie, o uregulowaniu rachunku za lekarza. Poprosili tylko o kartki pocztowe z informacją o naszych losach.

Nie każdy Cygan to złodziej.

W czasie niedzielnego obiadu zapytałam syna –syna, który powinien stać murem za swoją rodzicielką, całować ją w rękę i potakiwać na każdym kroku - czy pamięta tamtą noc, tamtych Cyganów i opiekę jaką nas otoczyli.

Popatrzył na mnie i powiedział – matka, ja to pamiętam troszkę inaczej. Owszem, dali nam mieszkanie, nakarmili, sprowadzili lekarza i tak dalej, ale jeśli chodzi o tą uczciwość, to mocno przesadzasz. Bo kiedy wy balowaliście z dorosłymi, mnie młodziaki zrobiły szkolenie gdzie, jak i kiedy można coś zwędzić ze sklepów. Dostałem tam niezłą szkołę.

I tak po raz kolejny  sprowadził mnie na ziemię i zepsuł moje piękne wspomnienie o uczciwych Cyganach.

Tak, diabeł tkwi w szczegółach. Diabeł? Szczegóły? No w końcu!!! W końcu znalazłam coś, co potwierdza się w 100%.  Te szczegóły, te wpadki, te przeoczenia, ta szminka na koszuli. Eureka!!!

I ostatni stereotyp, który potwierdza się w moim życiu od lat. Wszystkie Ryśki to fajne chłopaki. A zwłaszcza ten z naprzeciwka.

Wstaję rano, idę do łazienki. Golę: się najpierw prawy policzek, potem lewy, szyja z lewej, potem z prawej strony. Ubieram się: koszula najpierw prawy rękaw, potem lewy, guziki zapinam od góry do dołu. Majtki: najpierw prawa nogawka, potem lewa, skarpetki podobnie prawa, lewa, marynarka tak jak koszula. Śniadanie. Mnóstwo powtarzalnych nawykowych czynności. Wychodzę z domu. Biorę klucze z haczyka przy drzwiach gdzie wczoraj po przyjściu je powiesiłem. Idę lub jadę do pracy zwykle tą samą droga. Wieczorem, kiedy już nie powinienem, objadam się bo nie potrafię się oprzeć.

To nawyki czynności przyswojone systematycznym powtarzaniem. Wykonywane automatycznie, podświadomie bez konieczności analizowania i podejmowania jednostkowych decyzji. Dzięki nim możemy funkcjonować.

Z kolei stereotypy:

• Polacy to pijacy i złodzieje.
• Skąpi jak Szkoci
• Cyganie to oszuści i złodzieje
• Rudzi są fałszywi
• Blondynki są głupie i naiwne
• Murzyni to brudasy
• Krakowscy centusie
• Koty są fałszywe
• Kobiety są złymi kierowcami
• Ludzie są podli
• Ludzie są z natury dobrzy
• Bez studiów będziesz nikim
• Grubi są złośliwi

Powyższe stereotypy jak i wiele im podobnych stwierdzeń przyjmujemy jako prawdy objawione. Jeden czy drugi przypadek potwierdzający nam dany stereotyp albo powszechna społeczna jego akceptacja utrwalają go w naszym umyśle i już w nim pozostaje.

         Zarówno nawyki jak i stereotypy są w życiu przydatne, ułatwiają nam, a czasami wręcz umożliwiają funkcjonowanie. W świecie, w którym bez przerwy trzeba dokonywać wyborów
i podejmować decyzje, bez nich nie dałoby się funkcjonować. Trzeba tylko pamiętać, że dobre nawyki mogą nas zaprowadzić na szczyt, a złe mogą zniszczyć.

         Z kolei stereotypy przyjmowane bezkrytycznie mogą jednostkom skomplikować życie i utrudnić skorzystanie z wielu jego uroków. W szerszym wymiarze mogą być przedmiotem manipulacji
w zachowaniach społecznych, prowadzić do pogromów czy wojen.

Myślę, że każdy ma w swoim życiu własne doświadczenia ze stereotypami. Nie ma więc jednej odpowiedzi na pytanie czy należy je zwalczać czy utrwalać. Sadzę że w każdym przypadku kontaktu ze stereotypem należy sięgnąć do własnych doświadczeń i skorzystać z własnego rozumu.

Stereotyp, to jest wstrętny typ. W skrajnej postaci charakteryzują go: tępota, prostactwo, prymitywizm, wszystko upraszcza, unifikuje, nie toleruje oryginalności, ignoruje detale, nie przyjmuje do wiadomości przypadku i jest bezwzględnym wrogiem indywidualności, czyli nas wszystkich. To czarny charakter. Porusza się wyłącznie po wydeptanych szlakach skojarzeń. Ucieka od niespodzianek i zaskoczeń, „lubi tylko melodie, które dobrze zna”. Dla niego trawa jest zawsze zielona a niebo tylko niebieskie.

Są wyjątki, zdarzają się stereotypy pozytywne ale tak naprawdę to jest eufemizm, źle go klasyfikujemy, bo stereotyp pozytywny nie jest stereotypem. Ten prawdziwy stereotyp jest brzydki, okrutny i zły – kropka. Jest wygodnicki, idzie na łatwiznę ale prze jak taran by wytwarzać negatywne kulturowe wzorce opinii społecznej. Nie przemyślane, nie przeanalizowane, bez logicznego uzasadnienia, nie oparte na faktach. Ma być łatwo, prosto i wygodnie, bo stereotyp nie znosi wysiłku czy pracy, a zwłaszcza umysłowej. Stereotypizacja dotyczy rzeczy, zjawisk a głównie ludzi, szczególnie grup ludzkich i polega na negatywnym etykietowaniu, przeważnie ze względu na: rasę, narodowość, płeć, orientację seksualną, religię, pochodzenie, wiek, zawód, inteligencję, orientację polityczną. Świat jest przepełniony stereotypami. Ten typ jest wszędobylski. To cecha naszej ludzkiej cywilizacji i kultury, mieszka w naszych umysłach. Jest Hydrą, której ciągle wyrasta jakaś nowa ohydna głowa. Walka z stereotypami jest beznadziejna dlatego, że narzucają one narrację. Wychodząc od emocji, budują atmosferę lęku przed czymś lub kimś i w ten sposób torują ścieżki myślenia. Walka z stereotypami jest jednak konieczna a nawet nieunikniona – to sytuacja, w której pozostaje tylko walka. Trzeba ujawniać stereotypy własne i wyciągać na powierzchnię stereotypy innych i trzeba się przygotować na to, że wielokrotnie poniesie się porażkę, ulegnie się i trzeba będzie się poddać; i trzeba cieszyć się z każdego odniesionego najmniejszego sukcesu.

Najbardziej nie lubię tych stereotypów, które odmawiają innym ludziom człowieczeństwa, a takimi mogą być właściwie wszystkie. Gdy odmawiasz człowieczeństwa innemu, to otwierasz drogę poprzez lekceważenie, pogardę nawet do zagłady. Z przepastnej kolekcji stereotypów wybrałem sobie jako przykład stosunek do chorych umysłowo ale przypadek wybrał za mnie inny przykład. Trafiłem na niego w gazecie. To szokująca i żenująca informacja o tym, jak w Pyrzycach potraktowano kobiety w Dzień Kobiet – pokazano, gdzie ich miejsce. Na specjalnym spotkaniu burmistrz Pyrzyc z jeszcze jednym uczestnikiem złożyli paniom urzędniczkom dosyć standardowe życzenia i wręczyli niestandardowe dyplomy, na których był, z założenia, pewnie dowcipny rysunek przedstawiający jaskiniowca, który szczerzy zęby w uśmiechu, w jednej ręce trzyma złamany kwiatek a drugą wlecze za włosy jaskiniową niewiastę. Większymi literami napisane są życzenia, które pomijam, a mniejszymi, w rogu znajduje się dopisek, takiej treści:

„Jakie są rodzaje kobiet?

1. Rusałki – ten mnie rusał, tamten rusał.
2. Damy – temu damy, tamtemu damy.
3. Kotki – ten mnie miał, tamten miał.
4. Dziecinne – co do rączki, to do buzi.
5. Chemiczne – rozkładają się w temperaturze pokojowej.
6. Partyjne – przyjmują wszystkich członków.
7. Domatorki – byle komu, aby w domu.”

Panie na szczęście nie puściły sprawy płazem, tylko złożyły na panów skargi do odpowiednich urzędów. Tylko co niestereotypowego mogą zrobić z tymi jaskiniowcami?